BWV 903

All of Bach: een project van de Nederlandse Bachvereniging

'Chromatische' fantasie en fuga in d klein

BWV 903 uitgevoerd door Menno van Delft
Concertgebouw, Amsterdam

"Dit is stuk is waarschijnlijk het meest bekend door een aantal arpeggio-passages, waarin 8-stemmige akkoorden op en neer worden gespeeld."

Wat ís dat eigenlijk, een klavichord?

Het klavier de baas

In een extra large improvisatie raakt Bach aan de (tonale) grenzen van de barok.

“Als Bach improviseerde, hield hij alle 24 toonsoorten in zijn macht; hij deed precies met ze wat hij maar wilde.” Biograaf Forkel stelt het keer op keer: Bach was een ware tovenaar aan het klavier. Meer dan eens dwong hij zich tot de ultieme harmonische acrobatiek: schrijven in alle mogelijke toonaarden van zijn tijd (zie met name de twee bundels van Das Wohltemperirte Clavier). Hij buitte daarbij de unieke karakters uit van zijn ‘onderwerpen’, want in de destijds gebruikte stemming – die nog niet gelijkzwevend (geëgaliseerd) was als de compromis-stemming van de moderne piano –  klinken bepaalde toonsoorten veel wranger dan andere.

De kunst van de improvisator – en Bach was zeker een van de grootste ooit – was om zelfs de meest exotische uitstapjes te smeden tot een samenhangend muzikaal verhaal. En dat ging vanzelfsprekend niet zonder een zorgvuldige planning, om harmonische ongelukken te voorkomen.

De indertijd al legendarische ‘Chromatische’ fantasie en fuga begon vrijwel zeker als zo’n improvisatie, wellicht al voor Bach in 1723 naar Leipzig trok. De bijnaam ‘Chromatisch’ verwijst naar de driestemmige fuga; het thema beweegt in zulke mysterieuze halve stapjes (chromatisch) dat de toonsoort pas gaandeweg vaste vorm krijgt. Toch lijkt het alsof de fantasie Bach het meest bezighield. Niet minder dan drie gevoelig verschillende stadia zijn overgeleverd, allemaal van na 1730. Hierdoor zou je kunnen denken dat het stuk toen pas werd gebruikt tijdens lessen of voor het eerst in het openbaar klonk, misschien als pronkstuk in café Zimmermann?

De fantasie kent eigenlijk drie hoofdstukken en een coda. Alle sprongen, alle loopjes, alle gebroken akkoorden in het tweede hoofdstuk, en vooral het derde hoofdstuk in de vorm van een recitatief, dit alles leidt na een groots slot. Het hoogstandje is lastig in woorden te vatten, maar luister vooral net voor het einde van de fantasie hoe de bovenstemmen stapje voor stapje afdalen terwijl de bas dezelfde noot als een orgelpunt herhaalt. Na zoveel virtuositeit is de fuga een waardige conclusie, majestueus met enkele messcherpe akkoorden op de koop toe.


BWV
903

titel
Fantasie en fuga in d klein

bijnaam
‘Chromatische’

genre
klavierwerk (solowerk)

jaartal
1714-1719, revisie ca. 1730

stad
Köthen/Leipzig

Cast & Crew

publicatiedatum 5 augustus 2016
opnamedatum 17 oktober 2015
locatie Concertgebouw, Amsterdam
klavichord Johann Paul Kraemer en zonen, Göttingen, 1803
klavechordist Menno van Delft
Cameraregie en montage Dick Kuijs
Muziekopname, -montage en -mix Everett Porter
Camera Martine Rozema, Caroline Nutbey
studio-assistentie Marijn Kooy
licht Tim Groot
Productie concert Imke Deters
Productie Jessie Verbrugh
Interview Gijs Besseling, Kasper Koudenburg

Vocale teksten

Origineel

Vertaling

Print

Deze werken vind je misschien ook mooi