BWV 629

All of Bach: een project van de Nederlandse Bachvereniging

Erschienen ist der herrliche Tag

BWV 629 uitgevoerd door Bart Jacobs
Sint-Bavokerk, Haarlem

"Vergis je nooit bij de korte koralen in het Orgelbüchlein; dat zijn dikwijls de moeilijkste koralen."

Nieuw leven

Het oude klinkt door in het nieuwe.

Pasen is het feest van nieuw leven. Dus in deze bewerking van Erschienen ist der herrliche Tag, een bekend paaslied van Nikolaus Herman, maakt Bach het oude nieuw. De melodie van Erschienen ist der herrliche Tag is gebaseerd op het gregoriaanse gezang Ad monumentum venimus gementes (klagend komen wij naar de tombe). Dit stamt uit de zogenaamde visitatio sepulchri van de paasliturgie, het geënsceneerde en gezongen paasspel waarin de drie Maria’s het lege graf vinden. Bach hoeft vervolgens maar een paar kleine harmonische trucjes uit te halen om het koraal als canon te gebruiken. Van gregoriaans gezang naar koraal naar canonische orgelbewerking: steeds weer wordt oud materiaal hergebruikt om het tot iets nieuws te maken.

Met orgels gebeurde vaak iets vergelijkbaars. Terwijl Bach in Weimar aan het Orgelbüchlein werkte, stond in de Sint-Bavokerk in Haarlem nog het oude orgel dat in de vijftiende eeuw was gebouwd en in de jaren 1630 volledig vernieuwd was. Toen Christian Müller in 1735 de opdracht voor de bouw van het nieuwe orgel kreeg, zou hij in eerste instantie de registers en pijpen uit het oude orgel hergebruiken, “vermits dat deselve sodanig worden gerepareert, dat se soo guet als nieuw sijn”. Net als in Hermans koraal en Bachs bewerking, zou het oude zo nog hebben doorgeklonken in het nieuwe. Maar vernieuwing kan nog radicaler: later werd alsnog besloten dat men toch alleen nieuwe pijpen wilde. Müller mocht “de oude pijpen tot syn voordeel […] versmelten”.

Orgelbüchlein, BWV 599-644
Bach begon al in zijn tijd als hoforganist in Weimar (1708-1714) een eerste collectie aan te leggen van koraalbewerkingen en koraalvoorspelen (composities op basis van lutherse kerkliederen). Deze waren bedoeld voor in de kerkdienst, de voorspelen als inleiding voor de gemeentezang. Blijkens de inhoudsopgave in Bachs manuscript had het een bundel met 164 composities moeten worden, maar het werden er uiteindelijk niet meer dan 46 (BWV 599-644). Die ordening, gecombineerd met de geringe lengte van de stukken, wijst erop dat Bach van plan is geweest een complete cyclus van koraalbewerkingen samen te stellen. Later, in zijn tijd in Köthen, voorzag hij de bundel van een titelpagina. Daarop staat: Orgel-Büchlein, Worinne einem anfahenden Organisten Anleitung gegeben wird, auff allerhand Arth einen Choral durchzuführen… (Orgelboekje, waarin een beginnend organist geleerd wordt een koraal op allerlei manieren te bewerken…). De verzameling bestemde hij dus toen pas als leerboek, wellicht om in 1722 te presenteren bij zijn sollicitatie voor de post van Thomascantor in Leipzig, waar hem een belangrijke onderwijstaak te wachten stond. De leerlingen zullen er een kluif aan gehad hebben, want in een notendop bevatten de voorspelen het complete gamma aan barokke klaviertechnieken.   


BWV
629

Titel
Erschienen ist der herrliche Tag

Genre
orgelwerk (koraalbewerking)

Serie
Orgelbüchlein

Jaartal
ca. 1708-1717

Stad
Weimar

Cast & Crew

Publicatiedatum 6 april 2018
Opnamedatum 22 september 2016
Locatie Sint-Bavokerk, Haarlem
Orgel Christian Müller, 1738
Organist Bart Jacobs
Regie Bas Wielenga
Muziekopname Guido Tichelman, Bastiaan Kuijt
Audiomontage en -mix Guido Tichelman
Camera Bas Wielenga, Jeroen Simons
Licht Gregoor van de Kamp
Interview Onno van Ameijde
Productie Jessie Verbrugh

Vocale teksten

Origineel

Vertaling

Print

Deze werken vind je misschien ook mooi