BWV 614

All of Bach: een project van de Nederlandse Bachvereniging

Das alte Jahr vergangen ist

BWV 614 uitgevoerd door Bart Jacobs
Sint-Bavokerk, Haarlem

'Bach wuift letterlijk het oude jaar uit.'

Bescherm ons!

Hoe een nieuwjaarslied ten grondslag lag aan een langdurig conflict.

Een nieuwjaarslied is relatief onschuldig en opgewekt, zou je denken. Toch maakte Bach deze bewerking van Das alte Jahr vergangen ist vrij chromatisch en melancholisch. Hij was zich er ongetwijfeld bewust van dat het lied niet alleen maar onschuldig was.
Bach schreef dit stuk tijdens zijn jaren in Weimar, tussen 1708 en 1717. Niet ver van Weimar ligt Erfurt, dat in die tijd tot het katholieke keurvorstendom Mainz behoorde. De lutheranen hadden vrijheid van religie, maar conflicten lagen altijd op de loer. En juist in 1712 was er een conflict opgelaaid rondom het lied Das alte Jahr vergangen ist. Een groep schooljongens zong het op straat. Precies toen ze het huis van een katholiek passeerden, kwam de derde strofe voorbij, met de woorden: ‘bescherm ons, Heer, voor de pauselijke leer en afgoderij’ (Vor’s Papsts Lehr’ und Abgötterei bewahr uns, Herr). Was het toeval of baldadige opzet? Hoe dan ook: het viel verkeerd. Wat volgde was een lang conflict over godsdienstvrijheid, belediging en dit gezang.
In het achttiende-eeuwse Haarlem waren de zaken omgekeerd: daar maakten protestanten de dienst uit en werden katholieken getolereerd, zo lang ze zich niet teveel lieten horen. Het imposante orgel in de protestantse Sint-Bavokerk was een klinkend symbool van akoestische dominantie, zeker met alle stoppen los. Bart Jacobs kiest gelukkig voor een meer verzoenend geluid.

Orgelbüchlein, BWV 599-644
Bach begon al in zijn tijd als hoforganist in Weimar (1708-1717) een eerste collectie aan te leggen van koraalbewerkingen van Lutherse kerkliederen. Blijkens de inhoudsopgave had het een bundel met 164 composities moeten worden, maar het werden er uiteindelijk niet meer dan 46. Die ordening, gecombineerd met de geringe lengte van de stukken, wijst erop dat Bach van plan is geweest een complete cyclus van koraalvoorspelen voor in de kerk samen te stellen. Later, in zijn tijd in Köthen, voorzag hij de bundel van een titelpagina. Daarop staat: Orgel-Büchlein, Worinne einem anfahenden Organisten Anleitung gegeben wird, auff allerhand Arth einen Choral durchzuführen… (Orgelboekje, waarin een beginnend organist geleerd wordt een koraal op allerlei manieren te bewerken…). De verzameling bestemde hij dus toen pas als leerboek, wellicht om in 1722 te presenteren bij zijn sollicitatie voor de post van Thomascantor in Leipzig, waar hem een belangrijke onderwijstaak te wachten stond. De leerlingen zullen er een kluif aan gehad hebben, want in een notendop bevatten de voorspelen het complete gamma aan barokke klaviertechnieken.


BWV
614

Titel
Das alte Jahr vergangen ist

Genre
orgelwerk

Jaartal
ca. 1708-1717

Stad
Weimar

Bestemming
Nieuwjaar

Cast & Crew

Publicatiedatum 29 December 2017
Opnamedatum 22 september 2016
Locatie Sint-Bavokerk, Haarlem
Organist Bart Jacobs
Orgel Christian Müller, 1738
Regie Bas Wielenga
Camera Jeroen Simons
Muziekopname Guido Tichelman, Bastiaan Kuijt
Licht Gregoor van de Kamp
Productie Jessie Verbrugh
Interview Onno van Ameijde

Vocale teksten

Origineel

Vertaling

Print

Deze werken vind je misschien ook mooi