BWV 598

All of Bach: een project van de Nederlandse Bachvereniging

Pedal-Exercitium

BWV 598 uitgevoerd door Matthias Havinga
St.-Bavokerk, Haarlem

"In dit stuk nodigt Bach de organist uit om zelf een einde te improviseren."

Voetenwerk

Gevleugelde voeten doorboren de oren van de aanwezigen met een bliksemflits.

Het “mirakel van Leipzig” (Lipsiae miraculum), zo betitelde Constantin Bellermann de organist Johann Sebastian Bach. Bellerman was rector van een school in de provincie en had Bach – waarschijnlijk in 1732 – in Kassel een vernieuwd orgel horen testen. Hij was duidelijk diep onder de indruk: “als het deze man belieft, kan hij met alleen het gebruik van de voeten (solo pedum ministerio), terwijl zijn vingers ofwel niets ofwel iets anders doen, zulke miraculeuze, opgewonden, vlugge samenklanken op het kerkorgel voortbrengen als je anderen met hun vingers nog ziet doen.”

Dit pedaalfragment dat door Bachs zoon Carl Philipp Emanuel werd opgeschreven en waar een student van Johann Sebastian in de jaren 1730 Pedal Exercitium en ‘Bach’ boven schreef, past precies bij de beschrijving die Bellermann van Bachs pedaalkunsten gaf. Het is een showstuk van rappe gebroken akkoorden, grote sprongen, en onverwachte chromatische noten. Uit getuigenissen zoals die van Bellermann is het bovendien klip en klaar dat vader Bach dit soort passages daadwerkelijk vliegensvlug wist te spelen.

Zo schrijft Bellermann over Bachs bezoek aan Kassel dat hij “met zijn voeten zo snel over de pedalen rende als waren ze gevleugeld, met donderende volheid van klank en de oren van de aanwezigen als een bliksemflits doorborend”, dat hij door prins Frederick van Hessen “met verbazing werd bewonderd”. De prins trok ter plekke een ring met een edelsteen van zijn hand en gaf die aan Bach. Als hij dat al verdiende met de snelheid van zijn voeten, vroeg Bellermann zich af, wat zou de prins dan wel niet hebben moeten geven als hij ook Bachs handen had ingeroepen?

Waarom Bach dit fragment van 33 maten schreef, weten we niet precies. Omdat het is overgeleverd in het handschrift van zijn zoon Carl Philipp Emanuel zou het goed kunnen dat het een oefening was die vader Bach voor zijn zoon bedacht. Vader Bach liet het op de dominant eindigen, en daagde zo de spelers uit zelf een einde te improviseren. Organist Matthias Havinga denkt dat Bach zijn versie wel acceptabel zou vinden.


BWV
598

Titel
Pedal-Exercitium

Genre
orgelwerk

Jaartal
na 1725

Stad
Leipzig

Bijzonder
De compositie heeft een open einde.

Cast & Crew

Publicatiedatum 21 juli 2017
opnamedatum 21 september 2016
Locatie St.-Bavokerk, Haarlem
Organist Matthias Havinga
Orgel Müllerorgel
Regie Bas Wielenga
muziekopname Guido Tichelman, Bastiaan Kuijt
audiomontage -en mix Guido Tichelman
camera Bas Wielenga, Jeroen Simons
licht Gregoor van de Kamp
Productie Jessie Verbrugh
Interview Onno van Ameijde

Vocale teksten

Origineel

Vertaling

Print

Deze werken vind je misschien ook mooi