All of Bach: een project van de Nederlandse Bachvereniging

Gloria in excelsis Deo

BWV 191 uitgevoerd door de Nederlandse Bachvereniging onder leiding van Jos van Veldhoven
Grote Kerk, Naarden

"Alle muziek uit deze cantate is eigenlijk gebaseerd op de muziek uit de Mis in B klein; de Hohe Messe van Bach."

Uitermate flexibel

Bach schrok er niet voor terug zijn eigen noten nogmaals te gebruiken en deed dat op verschillende manieren.

Leipzig heeft geluk gehad. Dit feestelijke gloria maakte eigenlijk deel uit van een kleine mis die Bach cadeau deed aan de keurvorst van Dresden. De muziek was dus niet voor Leipzig bedoeld en zou er ook niet worden uitgevoerd. Zonde, en misschien dacht Bach dat ook. We weten niet precies waarom en wanneer hij het gloria uit de mis omwerkte tot cantate. Merkwaardig is vooral dat Bach ook in zijn bewerking voor Leipzig een Latijnse tekst koos. Latijnse kerkmuziek was niet gebruikelijk in Leipzig, ook niet op eerste kerstdag. Maar kennelijk deed zich een gelegenheid voor en kon Leipzig dus genieten van kerstmuziek in koninklijke stijl. Het stuk is vijfstemmig zoals in Dresden gebruikelijk was. Ook de bezetting is koninklijk – aan het orkest zijn verschillende kleuren toegevoegd: hobo’s, fluiten, fagot, en ook trompetten en pauken.

Bijzonder om te zien, is hoe creatief Bach hier met zijn eigen compositie omging. De tekst en muziek van het eerste deel is vrijwel exact hetzelfde als in de mis. Het past dan ook als een handschoen. Het dansende engelengezang is hemels en bij ‘Et in terra pax’ landen we ook echt vredig op aarde.

In het duet van de tenor en de sopraan kopieerde hij wel zijn eigen noten, maar voorzag die van een nieuwe tekst. Er klinkt niet ‘Domine Deus’ – zoals in het gloria in een mis vervolgt, maar ‘Gloria Patri’; het begin van de doxologie, een formule waarmee psalmen worden afgesloten. Het tweede deel van het duet schrapte hij.

In het derde deel moest Bach nog rigoureuzer te werk gaan. Hier werd oorspronkelijk ‘Cum Sancto Spiritu in gloria Dei Patris, amen’ gezongen, maar moest nu ‘Sicut erat in principio et nunc et semper et in secula seculorum, amen’ klinken. Te veel lettergrepen dus, en daarom voegde Bach zes maten toe. Ook kregen de fluiten een veel zelfstandiger partij en bracht hij ook andere wijzigingen aan in de instrumentatie.

Zo geeft Bach onbedoeld een soort demonstratie hoe flexibel hij met zijn eigen partituren kon omgaan. Hij schrok er niet voor terug zijn eigen noten nogmaals te gebruiken. Soms leverde dat misschien tijdwinst op, zoals hier in het eerste deel – maar in het derde deel kostte het misschien alleen maar meer energie om al bestaande muziek om te vormen zodat het bij een nieuwe tekst paste.


BWV
191

titel
Gloria in excelsis Deo

Genre
Latijnse kerkmuziek

Jaartal
ca. 1743-46

Stad
Leipzig

Tekstdichter
Lucas 2:14 en kleine doxologie

Bestemming
Eerste kerstdag

Eerste uitvoering
onbekend, mogelijk op 25 december 1745

Bijzonder
De muziek van alle drie de delen is afkomstig uit het Kyrie en Gloria in b klein, BWV 232a, dat Bach later zou uitbreiden tot een complete Mis in b klein, de ‘Hohe Messe’. Een mogelijke aanleiding voor deze compositie is het vredesverdrag tussen Saksen en Pruisen, dat met een speciale dienst in de Pauluskerk van de universiteit gevierd werd op eerste kerstdag 1745.

Cast & Crew

Publicatiedatum 9 december 2016
Opnamdatum 17 december 2015
locatie Grote Kerk, Naarden
Dirigent Jos van Veldhoven
Sopraan I Maria Keohane
Sopraan II Michaela Riener
Alt Alex Potter
Tenor Charles Daniels
Bas Matthias Winckhler
Ripiëno sopraan I Lucie Chartin, Marijke van der Harst
Ripiëno sopraan II Marie Heeschen
Ripiëno alt Elsbeth Gerritsen
Ripiëno tenor Yves van Handenhove, Immo Schröder
Ripiëno bas Michiel Meijer, Jelle Draijer
Viool 1 Shunske Sato, Annelies van der Vegt, Lidewij van der Voort, Hanneke Wierenga
Viool 2 Sayuri Yamagata, Anneke van Haaften, Paulien Kostense
Viola Staas Swierstra, Jan Willem Vis
Cello Lucia Swarts, Richte van der Meer
Violone Robert Franenberg
Traverso 1 Frank Theuns
Traverso 2 Doretthe Janssens
Hobo 1 Martin Stadler
Hobo 2 Peter Frankenberg
Trompet 1 Robert Vanryne
Trompet 2 Stephen Keavy
Trompet 3 Mark Geelen
pauken Luuk Nagtegaal
Klavecimbel Siebe Henstra
orgel Pieter-Jan Belder
Regie Joost Honselaar
Regieassistent Ferenc Soeteman
Muziekopname Guido Tichelman, Bastiaan Kuijt, Micha de Kanter
Audiomontage -en mix Guido Tichelman
Camera Jochem Timmerman, Rene Holbrugge, Martin Struif, Chris Reichgelt
Licht Zen Bloot
Lichtassistent Patrick Galvin
Beeldtechniek Justin Mustaerts
Settechniek Glenn van den Eerden
Datahandling Charlotte Storm
Projectmanager NEP Peter Ribbens
Productie Marco Meijdam, Imke Deters

Vocale teksten

Origineel

1. Coro

Gloria in excelsis Deo,
et in terra pax hominibus bonae voluntatis.

Post orationem

2. Duetto (Soprano, Tenore)

Gloria Patri et Filio
et Spiritui sancto.

3. Coro

Sicut erat in principio
et nunc et semper
et in saecula saeculorum, amen


Vertaling

1. Koor

Ere zij God in den hoge en
vrede op aarde voor mensen van goede wil.

Na de preek

2. Duet

Eer aan de Vader en de Zoon
En de Heilige Geest.

3. Koor

Zoals het was in den beginne
zo zij het thans en voor immer
voor in de eeuwen der eeuwen, amen.

Print

Deze werken vind je misschien ook mooi